Mua 5 bán 7 chưa chắc lời 2: tính lời thật của vựa phế liệu
Hỏi một chủ vựa tháng rồi lời bao nhiêu, câu trả lời thường là một con số ước chừng, kèm câu "chắc khoảng đó". Không phải vì không biết tính — mà vì ở vựa, tiền lời bị che bởi bốn thứ cùng lúc.
Chênh giá không phải tiền lời
Mua 5.000đ/ký, bán 7.000đ/ký. Một tấn thì chênh 2.000.000đ. Nhưng đó là con số trước khi trừ:
| Khoản | Ví dụ trên 1 tấn |
|---|---|
| Chênh giá mua bán | + 2.000.000đ |
| Hao hụt 3% (mua 1.000 ký, bán được 970 ký) | − 210.000đ |
| Tiền xe chở đi bán | − 400.000đ |
| Tiền công bốc dỡ, phân loại | − 300.000đ |
| Mặt bằng, điện, nước phân bổ | − 250.000đ |
| Còn lại | + 840.000đ |
Từ 2.000.000đ xuống 840.000đ — mất hơn một nửa. Các con số trên là ví dụ minh hoạ, vựa nào cũng khác; điều cần nhớ là thứ tự các khoản bị trừ, không phải con số.
Hao hụt — khoản không ai ghi
Tiền xe, tiền công thì có chứng từ, còn hao hụt thì không. Nó biến mất lặng lẽ qua bốn đường:
- Hàng khô lại. Giấy, nhựa mua lúc ẩm, để một tuần nhẹ đi. Mua 1.000 ký, bán còn 960.
- Rơi vãi khi bốc dỡ. Lên xe xuống xe hai ba lần, mỗi lần mất một ít.
- Lựa ra phần không bán được. Mua hỗn hợp, lựa ra mới biết có bao nhiêu phần bỏ đi.
- Cân mình khác cân người ta. Nhà máy cân lại ra số thấp hơn. Vài ký trên một chuyến, nhiều chuyến thành nhiều.
Cách duy nhất thấy được hao hụt là so số ký mua vào với số ký bán ra của cùng một loại. Nếu không ghi hàng trong bãi theo từng loại thì phép so đó không làm được, và hao hụt mãi mãi là cảm giác chứ không phải con số.
Hàng tồn — chỗ làm sai con số nhiều nhất
Đây là lỗi làm nhiều chủ vựa tưởng mình lỗ trong khi đang lời, và ngược lại.
Nhìn vào sổ tiền tháng 3: chi mua hàng 300 triệu, thu bán hàng 250 triệu. Âm 50 triệu. Lỗ?
Chưa chắc. Nếu đầu tháng bãi trống, cuối tháng trong bãi còn 80 triệu tiền hàng, thì tiền thật sự bỏ ra cho phần hàng đã bán chỉ là 300 − 80 = 220 triệu. Bán được 250 triệu nên thực tế lời 30 triệu, chứ không lỗ 50.
Công thức đúng cho một tháng:
| Tiền bán hàng trong tháng | A |
| Hàng tồn đầu tháng | + B |
| Tiền mua hàng trong tháng | + C |
| Hàng tồn cuối tháng | − D |
| Chi phí vận hành (xe, công, điện, mặt bằng) | − E |
| Lời thật | = A − (B + C − D) − E |
Phần (B + C − D) là giá vốn của hàng đã bán. Bỏ B và D đi — tức là chỉ lấy tiền bán trừ tiền mua — là cách tính sai mà rất nhiều vựa đang dùng.
Giá lên xuống trong lúc hàng còn trong bãi
Phế liệu không như hàng tạp hoá. Giá đồng, giá nhôm, giá giấy đổi theo tuần, có khi theo ngày. Mà hàng thì nằm bãi cả tháng.
Hệ quả là một việc không vựa nào thích: mua đúng, bán đúng, vẫn lỗ.
Gom 2 tấn sắt giá 8.000đ/ký lúc giá đang lên. Hai tuần sau giá xuống 7.200đ. Bán ra thì lỗ 1.600.000đ dù không làm gì sai — chỉ là giữ hàng qua một đợt giá xuống.
Để thấy được chuyện này, phải nhớ giá đã mua của từng lô. Lấy giá thị trường hôm nay nhân với số ký đang tồn là tự ru ngủ: bãi lúc nào cũng trông có giá trị đúng bằng giá hôm nay, và khoản lỗ do giữ hàng không bao giờ hiện ra.
Lời trên sổ nhưng không có tiền trong túi
Hai chuyện khác nhau, và vựa nào cũng gặp:
| Lời lỗ | Tiền mặt | |
|---|---|---|
| Bán chịu cho nhà máy | đã lời | chưa có tiền |
| Gom hàng vô bãi | chưa lỗ | mất tiền |
| Ứng tiền trước cho mối | chưa ảnh hưởng | mất tiền |
Nên hoàn toàn có thể lời 30 triệu mà trong két không còn đồng nào — tiền đang nằm ở bãi và ở chỗ người mua chưa trả. Đó không phải lỗ, nhưng nếu không biết trước thì tới hạn trả tiền mối hàng sẽ hụt.
Chỉ khi một khoản nợ đòi không được thì nó mới thành lỗ thật. Nên nợ mối cần theo dõi riêng từng người, không gộp một cục.
Có nên tính tiền công của chính mình
Chủ vựa đứng cân cả ngày thường không tính công mình vào chi phí. Hợp lý theo nghĩa tiền không ra khỏi túi, nhưng nó làm con số lời bao gồm cả tiền công của chính mình.
Thử một phép so: nếu thuê người đứng cân thay mình hết 8 triệu một tháng, mà vựa lời 10 triệu, thì phần thật sự do việc kinh doanh sinh ra chỉ là 2 triệu. Biết con số đó rồi mới quyết được nên mở rộng hay nên làm khác.
Việc cần làm, gọn lại
- Ghi phiếu mua và phiếu bán có giá, không chỉ ghi tổng tiền.
- Đếm bãi cuối tháng, mỗi loại mấy ký. Đây là số B và D trong công thức.
- Ghi hết chi phí vận hành vào sổ thu chi — tiền xe, tiền công, tiền điện, mặt bằng.
- Theo dõi nợ riêng, ai còn thiếu mình, mình còn thiếu ai.
- So ký mua với ký bán của cùng một loại để ra hao hụt thật.
Trên EcoKiot
Năm việc trên là đúng những gì app làm sẵn: phiếu cân mua bán có giá, hàng trong bãi tự cộng trừ theo từng loại, sổ thu chi cho tiền xe tiền công, và công nợ từng mối.
Nhờ vậy con số lời cuối tháng là lời thật — đã trừ giá vốn theo hàng tồn, đã trừ chi phí vận hành — chứ không phải lấy tiền bán trừ tiền mua. Đếm bãi thấy lệch sổ thì nhập lại cho khớp, và chính khoảng lệch đó là hao hụt mà trước giờ không ai đo được.
Các con số trong bài là ví dụ minh hoạ để thấy cách tính, không phải số liệu khảo sát. Mỗi vựa một mặt hàng, một tuyến vận chuyển, một mức chi phí — nên hãy thay bằng số của vựa mình.
Hay được hỏi
- Mua 5 bán 7 thì lời 2 phải không?
- Không. Chênh 2 giá là lời gộp trên mỗi ký, chưa trừ hao hụt, tiền xe, tiền công, tiền mặt bằng, tiền điện. Ở nhiều vựa, những khoản đó ăn hết phần lớn khoảng chênh, có tháng ăn hết sạch.
- Hao hụt ở vựa phế liệu là gì?
- Là phần ký mất đi giữa lúc mua vào và lúc bán ra: hàng khô lại nên nhẹ đi, rơi vãi khi bốc dỡ, lựa ra phần không bán được, và sai số giữa cân của mình với cân của bên mua.
- Làm sao biết tháng này vựa lời bao nhiêu?
- Lấy tiền bán hàng trong tháng, trừ tiền mua hàng trong tháng, rồi cộng hoặc trừ chênh lệch hàng tồn đầu tháng và cuối tháng, sau đó trừ hết chi phí vận hành. Bỏ bước hàng tồn là ra số sai, vì tiền bỏ ra mua hàng còn nằm trong bãi không phải là lỗ.
- Vì sao hàng tồn lại ảnh hưởng đến tiền lời?
- Vì tiền đã chi ra mua hàng nhưng hàng chưa bán thì chưa thành chi phí, nó vẫn là tài sản nằm trong bãi. Tháng nào gom hàng nhiều, nhìn sổ tiền sẽ thấy âm nặng dù không lỗ; tháng nào xả bãi sẽ thấy lời to dù chỉ là bán hàng mua từ tháng trước.
- Giá phế liệu lên xuống thì tính lời kiểu gì?
- Phải nhớ giá đã mua của từng lô, không lấy giá thị trường hôm nay nhân với số ký đang tồn. Hàng mua lúc giá cao mà bán lúc giá xuống là lỗ thật, và cái lỗ đó chỉ hiện ra nếu có ghi giá mua lúc nhập.
- Nợ mối hàng có tính vào lời lỗ không?
- Tiền còn nợ chưa thu không làm thay đổi con số lời của tháng, nhưng nó làm cạn tiền mặt. Vựa có thể lời trên sổ mà vẫn không có tiền trả cho mối — và nếu nợ đó cuối cùng không đòi được thì lúc đó mới thành lỗ thật.
- Có cần tính tiền công của chính mình vào chi phí không?
- Nên, nếu muốn biết vựa có đáng làm không. Chủ đứng cân cả ngày mà không tính công mình thì con số lời đang bao gồm cả tiền công của chính mình, dễ nhìn nhầm thành lãi của việc kinh doanh.
Đọc tiếp
- Vựa phế liệu từ 2026 phải ghi sổ gì: bốn trường hợp, bốn bộ sổ khác nhau
- Trừ bì phế liệu: trừ cái gì, trừ bao nhiêu, và ghi thế nào để không cãi nhau
- Phân loại sắt phế liệu: sắt đặc, sắt vụn, sắt gỉ, tôn — mỗi loại một giá
- Phân biệt các loại nhôm phế liệu: nhôm dẻo, nhôm cứng, nhôm máy, nhôm hợp kim
- Đồng đỏ và đồng vàng khác nhau thế nào, và vì sao đồng cháy mất giá
- Phân loại nhựa phế liệu: PET, HDPE, PP, PVC và vì sao nhựa màu rẻ hơn nhựa trong
- Phân loại giấy phế liệu: carton, giấy trắng, giấy báo — và chuyện nước trong giấy
- Phiếu cân nên ghi những gì: sáu dòng tối thiểu để không bao giờ phải cãi
- Nợ gối đầu ở vựa phế liệu: ai nợ ai, và lúc nào thì khoản nợ thành lỗ
- Đếm bãi cuối tháng: làm thế nào cho nhanh, và lệch sổ thì xử lý ra sao
- Vựa có người cân, người giữ tiền: chia việc thế nào cho khỏi mất mát
- Giữ hàng chờ giá lên: khi nào đáng, khi nào là đánh bạc bằng vốn của mình
- Mở vựa phế liệu cần gì: vốn, mặt bằng, cân, mối — và khoản hay bị tính thiếu
- Vốn của vựa nằm ở đâu: tiền mặt, hàng trong bãi, và nợ chưa đòi
- Chốt sổ cuối ngày ở vựa: mười lăm phút đối chiếu tiền, hàng và phiếu cân
- Kiểm tra cân ở vựa mỗi tuần: bốn phép thử làm trong vài phút
- Phân biệt inox 201, 304 và 430 khi thu mua: nam châm chỉ sơ loại được
- Cân xe tải phế liệu: cân hai lần, trừ bì xe, và bốn chỗ hay lệch
